Sinir hücresi
KUANTUM BEYIN SOZLUGU, özgür ansiklopedi
Sinir sisteminin esas temel yapı elemanı sinir hücreleri ve glia hücrelerdir. Sinir hücreleri beyinde ağırlıklı olarak beyin kabuğu kısmına yerleşiktirler. Kabuğun kalınlığı 1.5 ile 4.5 mm arasında değişir. Kabuk beyine giden oksijenin %94’ünü kullanmasına rağmen, toplam beyin ağırlığının %40’ini oluşturur. Geri kalan oksijeni (%6) ise beynin ağırlığının %64’ünü oluşturan ak madde dediğimiz bölge kullanır. Ak madde sinir hücrelerinin ana uzantıları olan aksonlar tarafından oluşturulur. Sinir hücrelerine ilave olarak, beyinde destek hücreleri bulunur. Sayıları sinir hücrelerinin 10-15 katıdır. Beyin kabuğu hemen her bölgede kıvrımlar gösterir ve düz bir yüzey değildir. Bu kıvrılmalarla, daha az hacme daha büyük yüzey alanı sıkıştırılır. Beynimizin kıvrımlı kabuğunun açılıp düz halde yayılırsa alanı yaklaşık 2200-2400 cm2 alan yapar. Her bir sinir hücresi ortalama 1000 ile 10 bin adet diğer sinir hücreleri ile bağlantı noktasına sahiptir (sinaptik bağlantı). Bu bağlantı noktaları birbirine yakınlaşma yerleridir ve tam olarak iki hücre birbirine dokunmaz. Hücresel bağlantı aralıkları yaklaşık 10-20 nm kadardır (hücre zarı kalınlığı 5 nm’dır). Genelde bağlantı noktaları dendrit denilen uzantılar üzerindedir. Dendritik dalların beyinde toplam hücreler arası birleşme (sinaptik yüzey) alanı 222.000 mikron karedir.
Küçük beyin olarak adlandırılan beyincik ise, yeni doğan döneminde 21 gram iken erişkin bir insanda 150 gram ağırlığına ulaşır. Ana hücresi Purkinje adlı hücrelerdir. Yaklaşık 15-26 milyon Purkinje hücresi içerir. Bu hücrelerin her biri 200 binin üzerinde başka hücre ile bağlantı yapar.
Konu başlıkları |
Sinir Hücreleri (Nöronlar)
Nöronlar işlevsel ve yapısal birimlerdir. Tüm nöronlar temelde birbirine benzer, aynı temel yapıdadırlar. Ancak, şekil ve büyüklükleri, yerleşimleri ve işlevlerine göre büyük farklılıklar gösterirler. Bir sinir hücresi diğer hücreler gibi bir gövdeden oluşur. Ancak sinir hücreleri diğer hücrelerden farklı olarak yapısal ve işlevsel olarak farklılık gösteren kısımlar içerirler. Bunlar sinir hücresinin ana uzantısı akson, gövde kısmının küçük ve ince dallanmaları olan dendritlerdir. Tüm bu yapılar hücre gövdesinde olduğu gibi bir hücresel zarla çevrilidir.
Sinir Hücresi Tipleri
Unipolar (tek kutuplu) nöronlar, hücre gövdesinden çıkan tek bir uzantısı vardır ve omurgalı canlıların sinir sisteminde nadir olarak bulunur. Duyuları sinir sistemindeki bazı hücreler unipolar yapıdadır. Gövdesinden çıkan yalnızca kısa bir uzantısı vardır. Aksonu çevresel sinir sistemine giderken, dendrit kısmı merkezi sinir sistemine uzanır. Bipolar denilen nöronların gövdelerinden çıkan iki uzantısı vardır. Bu tipteki nöronlar denge, işitme ve koku yollarında bulunurlar.
Multipolar (çok kutuplu) hücreler ise insan sinir sisteminde en yoğun bulunan tiptir. İkiden daha fazla uzantısı bulunur. Tipik bir multipolar hücre tipi omurilik gri maddesinin ön kısmında bulunan hareket emrini kaslara taşıyan sinir hücreleridir. Bu hücrelerin büyük bir hücre gövdesinden çıkan ve tüm yönlere doğru uzanan dendritik dalları ve bu dendritlerin üzerinde birçok alıcı sinapsları bulunur.
Beyin kabuğundaki esas hücreleri piramide benzeyen üçgen yapısından dolayı piramidal hücre olarak adlandırılır. Bu hücrelerin ekseni beyin kabuğu yüzeyine diktir. Her piramidal hücrenin tepe noktası (apex) tektir ve büyük bir tepe dendriti beyin kabuğunun en yüzeyel tabakasına doğru ağaç şeklinde uzanır ve dallanır. Hücrenin gövdesinin alt kısmından tipik olarak üç ya da daha çok dendritler çıkar. Bunlar ancak bir kaç milimetre uzağa uzanırlar. Genelde bulundukları beyin kabuğu tabakası dışına çıkmazlar.
Beyin ve omurilik içinde uzak bölgelerle ilişkisi olmayan birçok sinir hücresi bulunur. Bunlar, küçük ve sınırlı bir bölge içerisinde, hücreler arasında bağlantıyı sağlayan ara hücrelerdir (interneuron). Küçük yıldız şeklinde ki bu hücrelerin piramidal hücrelerdeki gibi tepe dendritleri yoktur. Birçok kısa boylu ve kısa mesafelere uzanan dendritleri bulunur.
Hücrenin Yapısal Kısımları
Tipik bir sinir hücresi yapısal olarak dört bölgeden oluşur: hücre gövdesi (perikaryon, soma), akson, presinaptik uçlar ve dendritler. Bahsedilen son üç özellik sadece sinir hücrelerine özgüdür. Diğer bedensel hücrelerde bulunmazlar. Hücre gövdeleri farklı şekil ve büyüklüktedir. Çapı 4-5 mm’den 150 mm’ye uzanan büyüklükte, yuvarlak, oval ve üçgen gibi köşeli olabilirler. Hücre gövdesi enerji merkezidir. Gövde kısmı, hücrenin organelleri, yapısal proteinleri, enzimleri ve sinir ileticilerinin oluşturulmasında kullanılır. Hücre içini sitoplazma denilen sıvı doldurur ve içinde hücrenin iskeletini yapan yapısal elemanlar bulunur. Bunlar mikrotübüller (mikrotüpçükler), nörofilamentler (sinirsel iplikçikler) den oluşur. Hücrenin iskelet sistemi vardır. Genel olarak tüm çekirdekli hücreler mikrotübül (MT) ve nörofilament (NF) içerirler. MT ve NF’ler sıkı olarak bir araya gelmiş proteinlerden oluşur. Bunların dışında bir de mikrofilament (MF) grubu vardır. Bu üç iskelet elemanı hücrelerin farklı bölgelerinde ileri derecede düzenlenmiş bir halde bulunurlar.
